Trong bài Tinh Thần Assisi (Vietcatholic 28/1/2011), chúng tôi có nhắc đến một số tác giả mong muốn Đức Bênêđíctô XVI “nhích xa” ra một chút đối với vị tiền nhiệm trong sáng kiến cầu nguyện liên tôn, vì họ cho rằng khi còn là Hồng Y Ratzinger, ngài vốn không tham dự biến cố 27 tháng 10 năm 1986 tại Assisi; không những thế, ngài còn viết lời chỉ trích. Khi tường trình đến đó, chúng tôi có đặt dấu hỏi. Nay, nhờ hãng tin Zenit, chúng tôi có thêm hai tài liệu chứng minh rằng Đức Hồng Y Ratzinger không hề viết lời chỉ trích sáng kiến của Đức Gioan Phaolô II về việc cầu nguyện liên tôn tại Assisi.
Tài liệu thứ nhất là bài báo Đức Hồng Y Ratzinger viết cho tập san 30 Ngày (http://www.30giorni.it) tháng 1 năm 2002 mục đích để lượng giá cuộc gặp gỡ lịch sử, trong đó, ngài mô tả chuyến xe lửa đưa các nhà lãnh đạo tôn giáo từ Vatican tới Assisi là “một biểu tượng của cuộc hành trình của chúng ta trong lịch sử”. Sau đó, ngài tự hỏi: “Há tất cả chúng ta không phải là hành khách trên cùng chuyến xe lửa đó hay sao?”. Vì chuyến xe lửa ấy đã chọn hòa bình và công lý, hoà giải các dân tộc và các tôn giáo làm nơi đến, đem lại cho ta cả một linh hứng vĩ đại và đồng thời một dấu chỉ tràn trề hy vọng.
Chính Đức Hồng Y Ratzinger cũng là một trong các hành khách trên chuyến xe lửa lịch sử này. Ngài mô tả nhiều đám đông tụ tập tại các nhà ga giữa Vatican và Assisi để chào mừng “các khách hành hương của hòa bình”. Niềm hứng khởi càng gia tăng hơn tại chính Assisi, nhất là nơi người trẻ. Những tiếng hoan hô vang dậy được đặc biệt dành cho Đức Giáo Hoàng, người đã triệu tập cuộc gặp gỡ này “bằng sức mạnh nhân cách, chiều sâu đức tin, và lòng say mê hòa bình và hòa giải phát sinh từ đức tin kia”. Tiếng hoan hô cũng đã được dành cho “tất cả những ai cùng với ngài mưu cầu hòa bình và công lý, và đó là dấu chỉ của một khát vọng hòa bình sâu xa được cảm nhận bởi mọi cá nhân đang đứng trước những tàn hại chung quanh ta, do hận thù và bạo lực gây ra”.
Ngài cũng thuật lại nội dung bài phát biểu của Đức Gioan Phaolô II hôm đó: Chúa Kitô là hoà bình của ta. “Là Kitô Hữu, ta không nên che dấu xác tín đó: Về phần Đức Giáo Hoàng và Thượng Phụ Đại Kết, thì việc tuyên xưng Chúa Kitô là hoà bình của ta quả hết sức rõ ràng và long trọng”. Nhân dịp này, Đức Hồng Y Ratzinger nhấn mạnh tới phần đóng góp của các nhà lãnh đạo tôn giáo thế giới: con đường họ đi “phải là con đường thanh tẩy”. Tuy nhiên, sau đó, Đức Hồng Y nhắc tới gương của Thánh Phanxicô Assisi: Trước khi hồi tâm, vị thánh này vốn đã là Kitô Hữu rồi. Tuy nhiên sau khi hồi tâm, ngài nghĩ tới Kitô Giáo một cách mới hẳn. Bởi chỉ tới lúc đó, ngài mới có khả năng nghe được giọng nói của Đấng Chịu Đóng Đinh, nhìn ra sự trần truồng của Người, sự nghèo khó của Người, sự sỉ nhục của Người trái ngược hẳn cảnh nhung lụa và bạo hành mà trước đó ngài vẫn coi là chuyện bình thường. “Chỉ đến lúc đó, thánh nhân mới thực sự biết Thập Tự Chinh không phải là phương cách thích đáng để bảo vệ quyền lợi Kitô Hữu tại Đất Thánh, nhưng người ta phải hiểu nghĩa chiểu tự của sứ điệp noi gương Đấng Chịu Đóng Đinh”. Chính từ Thánh Phanxicô “mà cả ngày nay nữa hào quang của hòa bình đang chiếu lên, một hào quang từng thuyết phục được những ông hoàng Ả Rập và thực sự phá đổ các bức tường ngăn cách”. Đức Hồng Y kết luận bài báo: “Là Kitô Hữu, nếu ta dấn bước vào con đường hòa bình theo gương Thánh Phanxiô, ta không cần phải sợ sệt rằng mình sẽ đánh mất bản sắc: bởi vì chính lúc đó ta tìm ra bản sắc chân thực của mình”.
Cầu nguyện liên tôn hay đa tôn?
Hơn một năm sau, vào tháng 9 năm 2003, trong một tác phẩm mới được nhà Cantagalli xuất bản, tựa là “Fede, verità, tolleranza, Il cristianesimo e le religioni del mondo” (Đức Tin, Sự Thật, Khoan Dung, Kitô Giáo và Các Tôn Giáo Thế Giới), Đức Hồng Y Ratzinger nêu ra một câu hỏi liên quan tới cuộc gặp gỡ Assisi: liệu ta có thể cầu nguyện chung với các thành viên của các tôn giáo khác, bất kể là độc thần, đa thần, phiếm thần hay tin vào siêu việt thể hay không?
Để trả lời câu hỏi này, Đức Hồng Y nói: “phải phân biệt giữa việc cầu nguyện đa tôn và việc cầu nguyện liên tôn”. Buổi cầu nguyện cho hòa bình tại Assisi, do Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II triệu tập, là đa tôn chứ không liên tôn, vì các tham dự viên cầu nguyện cùng một lúc nhưng ở các địa điểm khác nhau. Khi cầu nguyện như thế, theo Đức Hồng Y, các tham dự viên “biết rằng lối hiểu của họ về Thiên Chúa và, do đó, lối truy cập cái hiểu này hết sức khác nhau đến nỗi việc cầu nguyện chung chỉ là một hư cấu, chứ không có thật”. Trái lại, trong một buổi cầu nguyện liên tôn, người của các truyền thống tôn giáo khác nhau cầu nguyện chung với nhau. Lối cầu nguyện liên tôn như vừa nói có thể có được hay không? Đức Hồng Y Ratzinger cho rằng ngài hoài nghi điều đó. Vì muốn trung thực, buổi cầu nguyện này phải có những điều kiện sau: Thứ nhất, mọi người phải hiểu rõ rằng họ đang cầu nguyện với Thiên Chúa duy nhất, có ngôi vị; thứ hai, phải chắc chắn điều này là điều người ta cầu xin không mâu thuẫn với Kinh Lạy Cha; và thứ ba, phải nhấn mạnh rằng đối với Kitô Hữu, Chúa Giêsu Kitô là Đấng Cứu Chuộc duy nhất của mọi người.
Đức Gioan Phaolô II không buộc các nhà lãnh đạo các tôn giáo hoàn cầu phải nhận ba điều kiện ấy khi tới Assisi cầu nguyện. Ngài hiểu rõ đây chỉ là buổi cầu nguyện đa tôn, chứ không liên tôn, “come together to pray but not to pray together”. Nhưng tính hư cấu mà Đức Hồng Y Ratzinger đề cập ở đây chỉ là hư cấu trên bình diện thần học. Trên bình diện thực tiễn của hòa bình, hòa giải, nó không hề hư cấu, cùng lắm cũng chỉ hư cấu như những dụ ngôn của Chúa Kitô trong Tin Mừng. Đến muôn thế hệ, những dụ ngôn như người con trai hoang đàng vẫn là nguồn linh hứng bất tận cho nhân loại. Nghĩa cử hòa bình tại Assisi cũng thế. Không thể căn cứ vào tính hư cấu này để bảo là Đức Hồng Y Ratzinger chống lại sáng kiến Assisi. Tài liệu năm 2002 là một bằng chứng cụ thể.
Giáo Hội không nản lòng đối thoại
Hôm 31 tháng 1 vừa qua, Đức Hồng Y Jean-Louis Tauran, chủ tịch Hội Đồng Giáo Hoàng về Đối Thoại Liên Tôn cho hay bất chấp các khai triển gần đây tại Ai Cập, Giáo Hội Công Giáo vẫn không nản lòng trong việc theo đuổi con đường đối thoại với thế giới Hồi Giáo. Ngài tuyên bố như thế để phản ứng lại quyết định của phe Hồi Giáo Sunni, có trụ sở tại Ai Cập, tạm ngưng các cuộc đối thoại thường lệ với Vatican để phản đối các tuyên bố “pha mình vào nội bộ” Ai Cập của Đức Bênêđíctô XVI.
Ai cũng biết dịp Giáng Sinh vừa qua, quân khủng bố đã đánh bom một nhà thờ Công Giáo tại Alexandria, gây thiệt mạng cho 20 giáo dân vô tội. Trong buổi gặp gỡ với ngoại giao đoàn tại Vatican, Đức Giáo Hoàng Bênêđíctô XVI, nhân nói tới chiến dịch bách hại Kitô Hữu tại Iraq, đã nhắc đến biến cố Alexandria. Nguyên văn lời tuyên bố của ngài như sau: “Ở Ai Cập, tức ở Alexandria, cũng thế, chủ nghĩa khủng bố đã dã man tấn công các Kitô Hữu đang lúc họ cầu nguyện trong nhà thờ. Diễn tiến tấn công liên tục này là một dấu chỉ nữa cho thấy nhu cầu khẩn thiết các chính phủ trong vùng cần phải đưa ra các biện pháp hữu hiệu để bảo vệ các nhóm thiểu số về tôn giáo, bất chấp các khó khăn và nguy hiểm”.
Ngài không hề nhắc tới người Hồi Giáo và chỉ yêu cầu các chính phủ trong vùng bảo vệ chính đồng bào của họ. Nhưng Đại Giáo Sĩ Hồi Giáo tại al-Azhar là Ahmad al-Tayyeb đã coi lời phát biểu của ngài như một “can thiệp không thể chấp nhận được vào công việc nội bộ của Ai Cập”. Và ra lệnh đình hoãn các cuộc đối thoại với Vatican. Tưởng nên nhắc lại rằng: Ủy Ban Thường Trực của al-Azhar Nhằm Đối Thoại với Các Tôn Giáo Độc Thần vốn hợp tác với Ủy Ban Hỗn Hợp Nhằm Đối Thoại của Hội Đồng Giáo Hoàng Về Đối Thoại Liên Tôn từ năm 1998. Hai cơ quan này gặp nhau hàng năm, lần lượt tại Cairo và Rôma. Kỳ gặp mặt tới dự tính tổ chức vào tháng 2 năm 2011.
Bất chấp thái độ của phía Hồi Giáo, Đức Hồng Y Tauran vẫn quả quyết rằng cơ quan của ngài “sẽ tiếp tục lấy tình thân hữu tiếp đón bất cứ ai muốn dấn thân vào cuộc đối thoại với Giáo Hội Công Giáo, và chúng tôi xin ngỏ cùng các bằng hữu của chúng tôi rằng chúng tôi đánh giá cao những gì họ đã làm và còn đang can đảm làm để không ngừng duy trì các tập tục cổ xưa của tình lân bang hàng xóm với tín hữu các tôn giáo khác”. Còn hiện nay, Đức Hồng Y nói tiếp “mọi cuộc gặp gỡ do chúng tôi dự định vẫn còn hiệu lực, kể cả cuộc gặp gỡ vào tháng 2 tới với các bạn đồng đối thoại ở Cairo. Hơn bất cứ lúc nào khác, bổn phận của các tín hữu chúng ta là giúp người đồng thời với chúng ta tái khám phá sự hiện hữu của Mối Tình lớn hơn chính họ, và Mối Tình này không thể làm gì khác hơn là thúc đẩy chúng ta đem đến cho mọi người bằng đôi bàn ta không vũ khí ánh sáng của tình bằng hữu mà không sự gì có thể làm nản lòng được”.
Đức Hồng Y Tauran cho rằng vị đại giáo sĩ Hồi Giáo Sunni này đã không đọc kỹ lời tuyên bố của Đức Bênêđíctô XVI. Mục tiêu của Đức Thánh Cha là đề cập tới các giá trị phổ quát, tới việc tôn trọng một cách hữu hiệu các quyền và các tự do của con người nhân bản nói chung, chứ không rơi vào những vấn đề không thuộc thẩm quyền của ngài. Ngài không bao giờ có lời nào xúc phạm tới Hồi Giáo. Đọc kỹ lời lẽ của ngài, người ta chỉ thấy đó là những lời khích lệ các cộng đồng tín hữu mọi tôn giáo trở thành nơi dạy cầu nguyện và tình huynh đệ. Người Hồi Giáo dù có lúc tỏ ra khó đối thoại, nhưng với Giáo Hội Công Giáo, một Giáo Hội vốn cho rằng cuộc đối thoại liên tôn không phải là một thứ xa xỉ phẩm, một thứ “extra” có hay không có cũng được, thì diễn trình đối thoại với họ không thể vì bất cứ điều gì mà ngưng đọng. Tinh thần Assisi không phải chỉ là sáng kiến của một người. Nó thể hiện chiều hướng chung của Giáo Hội Công Giáo, ít nhất cũng từ Vatican II.
Tài liệu thứ nhất là bài báo Đức Hồng Y Ratzinger viết cho tập san 30 Ngày (http://www.30giorni.it) tháng 1 năm 2002 mục đích để lượng giá cuộc gặp gỡ lịch sử, trong đó, ngài mô tả chuyến xe lửa đưa các nhà lãnh đạo tôn giáo từ Vatican tới Assisi là “một biểu tượng của cuộc hành trình của chúng ta trong lịch sử”. Sau đó, ngài tự hỏi: “Há tất cả chúng ta không phải là hành khách trên cùng chuyến xe lửa đó hay sao?”. Vì chuyến xe lửa ấy đã chọn hòa bình và công lý, hoà giải các dân tộc và các tôn giáo làm nơi đến, đem lại cho ta cả một linh hứng vĩ đại và đồng thời một dấu chỉ tràn trề hy vọng.
Chính Đức Hồng Y Ratzinger cũng là một trong các hành khách trên chuyến xe lửa lịch sử này. Ngài mô tả nhiều đám đông tụ tập tại các nhà ga giữa Vatican và Assisi để chào mừng “các khách hành hương của hòa bình”. Niềm hứng khởi càng gia tăng hơn tại chính Assisi, nhất là nơi người trẻ. Những tiếng hoan hô vang dậy được đặc biệt dành cho Đức Giáo Hoàng, người đã triệu tập cuộc gặp gỡ này “bằng sức mạnh nhân cách, chiều sâu đức tin, và lòng say mê hòa bình và hòa giải phát sinh từ đức tin kia”. Tiếng hoan hô cũng đã được dành cho “tất cả những ai cùng với ngài mưu cầu hòa bình và công lý, và đó là dấu chỉ của một khát vọng hòa bình sâu xa được cảm nhận bởi mọi cá nhân đang đứng trước những tàn hại chung quanh ta, do hận thù và bạo lực gây ra”.
Ngài cũng thuật lại nội dung bài phát biểu của Đức Gioan Phaolô II hôm đó: Chúa Kitô là hoà bình của ta. “Là Kitô Hữu, ta không nên che dấu xác tín đó: Về phần Đức Giáo Hoàng và Thượng Phụ Đại Kết, thì việc tuyên xưng Chúa Kitô là hoà bình của ta quả hết sức rõ ràng và long trọng”. Nhân dịp này, Đức Hồng Y Ratzinger nhấn mạnh tới phần đóng góp của các nhà lãnh đạo tôn giáo thế giới: con đường họ đi “phải là con đường thanh tẩy”. Tuy nhiên, sau đó, Đức Hồng Y nhắc tới gương của Thánh Phanxicô Assisi: Trước khi hồi tâm, vị thánh này vốn đã là Kitô Hữu rồi. Tuy nhiên sau khi hồi tâm, ngài nghĩ tới Kitô Giáo một cách mới hẳn. Bởi chỉ tới lúc đó, ngài mới có khả năng nghe được giọng nói của Đấng Chịu Đóng Đinh, nhìn ra sự trần truồng của Người, sự nghèo khó của Người, sự sỉ nhục của Người trái ngược hẳn cảnh nhung lụa và bạo hành mà trước đó ngài vẫn coi là chuyện bình thường. “Chỉ đến lúc đó, thánh nhân mới thực sự biết Thập Tự Chinh không phải là phương cách thích đáng để bảo vệ quyền lợi Kitô Hữu tại Đất Thánh, nhưng người ta phải hiểu nghĩa chiểu tự của sứ điệp noi gương Đấng Chịu Đóng Đinh”. Chính từ Thánh Phanxicô “mà cả ngày nay nữa hào quang của hòa bình đang chiếu lên, một hào quang từng thuyết phục được những ông hoàng Ả Rập và thực sự phá đổ các bức tường ngăn cách”. Đức Hồng Y kết luận bài báo: “Là Kitô Hữu, nếu ta dấn bước vào con đường hòa bình theo gương Thánh Phanxiô, ta không cần phải sợ sệt rằng mình sẽ đánh mất bản sắc: bởi vì chính lúc đó ta tìm ra bản sắc chân thực của mình”.
Cầu nguyện liên tôn hay đa tôn?
Hơn một năm sau, vào tháng 9 năm 2003, trong một tác phẩm mới được nhà Cantagalli xuất bản, tựa là “Fede, verità, tolleranza, Il cristianesimo e le religioni del mondo” (Đức Tin, Sự Thật, Khoan Dung, Kitô Giáo và Các Tôn Giáo Thế Giới), Đức Hồng Y Ratzinger nêu ra một câu hỏi liên quan tới cuộc gặp gỡ Assisi: liệu ta có thể cầu nguyện chung với các thành viên của các tôn giáo khác, bất kể là độc thần, đa thần, phiếm thần hay tin vào siêu việt thể hay không?
Để trả lời câu hỏi này, Đức Hồng Y nói: “phải phân biệt giữa việc cầu nguyện đa tôn và việc cầu nguyện liên tôn”. Buổi cầu nguyện cho hòa bình tại Assisi, do Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II triệu tập, là đa tôn chứ không liên tôn, vì các tham dự viên cầu nguyện cùng một lúc nhưng ở các địa điểm khác nhau. Khi cầu nguyện như thế, theo Đức Hồng Y, các tham dự viên “biết rằng lối hiểu của họ về Thiên Chúa và, do đó, lối truy cập cái hiểu này hết sức khác nhau đến nỗi việc cầu nguyện chung chỉ là một hư cấu, chứ không có thật”. Trái lại, trong một buổi cầu nguyện liên tôn, người của các truyền thống tôn giáo khác nhau cầu nguyện chung với nhau. Lối cầu nguyện liên tôn như vừa nói có thể có được hay không? Đức Hồng Y Ratzinger cho rằng ngài hoài nghi điều đó. Vì muốn trung thực, buổi cầu nguyện này phải có những điều kiện sau: Thứ nhất, mọi người phải hiểu rõ rằng họ đang cầu nguyện với Thiên Chúa duy nhất, có ngôi vị; thứ hai, phải chắc chắn điều này là điều người ta cầu xin không mâu thuẫn với Kinh Lạy Cha; và thứ ba, phải nhấn mạnh rằng đối với Kitô Hữu, Chúa Giêsu Kitô là Đấng Cứu Chuộc duy nhất của mọi người.
Đức Gioan Phaolô II không buộc các nhà lãnh đạo các tôn giáo hoàn cầu phải nhận ba điều kiện ấy khi tới Assisi cầu nguyện. Ngài hiểu rõ đây chỉ là buổi cầu nguyện đa tôn, chứ không liên tôn, “come together to pray but not to pray together”. Nhưng tính hư cấu mà Đức Hồng Y Ratzinger đề cập ở đây chỉ là hư cấu trên bình diện thần học. Trên bình diện thực tiễn của hòa bình, hòa giải, nó không hề hư cấu, cùng lắm cũng chỉ hư cấu như những dụ ngôn của Chúa Kitô trong Tin Mừng. Đến muôn thế hệ, những dụ ngôn như người con trai hoang đàng vẫn là nguồn linh hứng bất tận cho nhân loại. Nghĩa cử hòa bình tại Assisi cũng thế. Không thể căn cứ vào tính hư cấu này để bảo là Đức Hồng Y Ratzinger chống lại sáng kiến Assisi. Tài liệu năm 2002 là một bằng chứng cụ thể.
Giáo Hội không nản lòng đối thoại
Hôm 31 tháng 1 vừa qua, Đức Hồng Y Jean-Louis Tauran, chủ tịch Hội Đồng Giáo Hoàng về Đối Thoại Liên Tôn cho hay bất chấp các khai triển gần đây tại Ai Cập, Giáo Hội Công Giáo vẫn không nản lòng trong việc theo đuổi con đường đối thoại với thế giới Hồi Giáo. Ngài tuyên bố như thế để phản ứng lại quyết định của phe Hồi Giáo Sunni, có trụ sở tại Ai Cập, tạm ngưng các cuộc đối thoại thường lệ với Vatican để phản đối các tuyên bố “pha mình vào nội bộ” Ai Cập của Đức Bênêđíctô XVI.
Ai cũng biết dịp Giáng Sinh vừa qua, quân khủng bố đã đánh bom một nhà thờ Công Giáo tại Alexandria, gây thiệt mạng cho 20 giáo dân vô tội. Trong buổi gặp gỡ với ngoại giao đoàn tại Vatican, Đức Giáo Hoàng Bênêđíctô XVI, nhân nói tới chiến dịch bách hại Kitô Hữu tại Iraq, đã nhắc đến biến cố Alexandria. Nguyên văn lời tuyên bố của ngài như sau: “Ở Ai Cập, tức ở Alexandria, cũng thế, chủ nghĩa khủng bố đã dã man tấn công các Kitô Hữu đang lúc họ cầu nguyện trong nhà thờ. Diễn tiến tấn công liên tục này là một dấu chỉ nữa cho thấy nhu cầu khẩn thiết các chính phủ trong vùng cần phải đưa ra các biện pháp hữu hiệu để bảo vệ các nhóm thiểu số về tôn giáo, bất chấp các khó khăn và nguy hiểm”.
Ngài không hề nhắc tới người Hồi Giáo và chỉ yêu cầu các chính phủ trong vùng bảo vệ chính đồng bào của họ. Nhưng Đại Giáo Sĩ Hồi Giáo tại al-Azhar là Ahmad al-Tayyeb đã coi lời phát biểu của ngài như một “can thiệp không thể chấp nhận được vào công việc nội bộ của Ai Cập”. Và ra lệnh đình hoãn các cuộc đối thoại với Vatican. Tưởng nên nhắc lại rằng: Ủy Ban Thường Trực của al-Azhar Nhằm Đối Thoại với Các Tôn Giáo Độc Thần vốn hợp tác với Ủy Ban Hỗn Hợp Nhằm Đối Thoại của Hội Đồng Giáo Hoàng Về Đối Thoại Liên Tôn từ năm 1998. Hai cơ quan này gặp nhau hàng năm, lần lượt tại Cairo và Rôma. Kỳ gặp mặt tới dự tính tổ chức vào tháng 2 năm 2011.
Bất chấp thái độ của phía Hồi Giáo, Đức Hồng Y Tauran vẫn quả quyết rằng cơ quan của ngài “sẽ tiếp tục lấy tình thân hữu tiếp đón bất cứ ai muốn dấn thân vào cuộc đối thoại với Giáo Hội Công Giáo, và chúng tôi xin ngỏ cùng các bằng hữu của chúng tôi rằng chúng tôi đánh giá cao những gì họ đã làm và còn đang can đảm làm để không ngừng duy trì các tập tục cổ xưa của tình lân bang hàng xóm với tín hữu các tôn giáo khác”. Còn hiện nay, Đức Hồng Y nói tiếp “mọi cuộc gặp gỡ do chúng tôi dự định vẫn còn hiệu lực, kể cả cuộc gặp gỡ vào tháng 2 tới với các bạn đồng đối thoại ở Cairo. Hơn bất cứ lúc nào khác, bổn phận của các tín hữu chúng ta là giúp người đồng thời với chúng ta tái khám phá sự hiện hữu của Mối Tình lớn hơn chính họ, và Mối Tình này không thể làm gì khác hơn là thúc đẩy chúng ta đem đến cho mọi người bằng đôi bàn ta không vũ khí ánh sáng của tình bằng hữu mà không sự gì có thể làm nản lòng được”.
Đức Hồng Y Tauran cho rằng vị đại giáo sĩ Hồi Giáo Sunni này đã không đọc kỹ lời tuyên bố của Đức Bênêđíctô XVI. Mục tiêu của Đức Thánh Cha là đề cập tới các giá trị phổ quát, tới việc tôn trọng một cách hữu hiệu các quyền và các tự do của con người nhân bản nói chung, chứ không rơi vào những vấn đề không thuộc thẩm quyền của ngài. Ngài không bao giờ có lời nào xúc phạm tới Hồi Giáo. Đọc kỹ lời lẽ của ngài, người ta chỉ thấy đó là những lời khích lệ các cộng đồng tín hữu mọi tôn giáo trở thành nơi dạy cầu nguyện và tình huynh đệ. Người Hồi Giáo dù có lúc tỏ ra khó đối thoại, nhưng với Giáo Hội Công Giáo, một Giáo Hội vốn cho rằng cuộc đối thoại liên tôn không phải là một thứ xa xỉ phẩm, một thứ “extra” có hay không có cũng được, thì diễn trình đối thoại với họ không thể vì bất cứ điều gì mà ngưng đọng. Tinh thần Assisi không phải chỉ là sáng kiến của một người. Nó thể hiện chiều hướng chung của Giáo Hội Công Giáo, ít nhất cũng từ Vatican II.