Lời tuyên xưng long trọng của Kinh Tin Kính rằng Chúa Kitô “được sinh ra, mà không phải tạo thành” mang rất nhiều cái nhìn thông sáng phong phú về triết học và là một linh hứng giúp ta tìm hiểu hai lối tiếp cận hiện sinh: lối được tạo thành hay lối được sinh thành.
Thiên Chúa là Đấng vĩnh cửu và là Đấng dựng nên trời và đất, dù bản kinh tiếng Anh không dùng chữ “creator” (dựng nên) nhưng dùng chữ “maker” (làm nên). Lối dịch của bản tiếng Anh rõ ràng là không thỏa đáng bởi lẽ trong khi con người có thể làm được nhiều sự, nhưng họ không thể và sẽ không bao giờ dựng nên được cái gì cả, nếu dùng chữ này theo nghĩa Thánh Kinh. Chỉ một mình Thiên Chúa có thể tạo dựng được mà thôi. Ý niệm “tạo dựng” vì thế không thể nào quan niệm được nếu không có mạc khải Thánh Kinh; trước đó, nó không có trong tâm trí con người. Cuốn đối thoại vĩ đại của Platông, tựa là Timaeus, đã hùng hồn chứng minh sự kiện ấy. Aristốt cũng đã vật lộn nhiều với vấn nạn này, và giải đáp tốt nhất của ông là nhìn nhận tính vĩnh cửu của thế giới. Hai cột trụ trí thức của tư tưởng Phương Tây trước thời Chúa Kitô này quả đã vật lộn một cách vô vọng với một một nan đề mà nếu chỉ với lý trí trần trụi, không được ai trợ giúp, họ không tài nào có thể giải đáp được.
Bác thợ mộc dùng gỗ làm (factum) ra chiếc bàn. Một công nhân xây dựng cần gạch, vữa, và xi-măng, để xây nên cái nhà... Nhưng bác thợ mộc không phải chỉ ráp mấy miếng gỗ lại với nhau; có một sự khác biệt giữa việc làm ra một chiếc bàn và việc làm ra một chiếc bàn đẹp. Trường hợp thứ nhất chỉ là một việc làm ra đơn thuần (a pure factum); trường hợp thứ hai bao hàm một việc sinh ra (a genitum), một cuộc hạ sinh có tính nghệ thuật, một cuộc chín muồi đầy huyền nhiệm trong tim óc, rồi thể hiện ra bên ngoài. Người đầu bếp có óc sáng tạo sẽ phối hợp một cách tài tình nhiều thành phần khác nhau để “cho ra đời” một món ăn tuyệt khẩu… Trong đó, ta thấy có dáng dấp một óc tìm tòi nhằm tâm linh hóa một hoạt động vật lý. Khâu đường gấu áo là một factum (làm thành); nhưng thực hiện đường ren (lace) là một genitum (sinh thành). Dọn một chiếc bàn lộng lẫy và một bữa ăn tinh tế không phải chỉ là để thoả mãn các nhu cầu sinh học. Cũng vậy, mục đích đệ nhất đẳng của căn nhà là che chở người ở trong căn nhà ấy khỏi nắng nôi, mưa gió, tuyết giá. Nhưng vì là nơi ngụ cư của những con người nhân bản, căn nhà phải trở thành tổ ấm, một nơi dành cho thân mật ấm cúng, nơi diễn ra mọi biến cố lớn của cuộc nhân sinh: yêu thương, ra đời, từ giã cõi đời, hân hoan, đau khổ…
Con người bán khai có nhiệm vụ bảo toàn sự sống còn của con người trong một thế giới đầy thù nghịch. Con người lúc ấy được gọi là homo faber (người thợ). Khi các nhu cầu thiết yếu đã được cung ứng, một trách vụ mới liền xuất hiện. Đó là việc phải nuôi dưỡng cái hồn và điều hướng tầm nhìn của nó lên cao hơn. Các sáng tạo nghệ thuật, các thành tựu khoa học, các trước tác của các tư tưởng gia vĩ đại đâu phải chỉ là những vật được làm thành hay được tạo thành, những facta; chúng chính là những genita, những vật được sinh ra, được sinh thành. Một yếu tố sáng tạo, tâm linh đã trổ sinh và biến hoạt động vật lý thành một đứa con, một genitum.
Đàng khác, điều được coi như một sinh thành ở bình diện này có thể chỉ là một làm thành ở bình diện cao hơn. Việc làm ra chiếc bàn là một làm thành, nhưng việc làm thành này có thể là một sinh thành so với việc rửa cầu tiêu. Việc viết bản tường trình về phiên họp của Quốc Hội nhất định là một làm thành so với việc sáng tác một bài thơ, nhưng rõ ràng là một sinh thành nếu so với việc sao chép một bản văn viết tay.
Một làm thành càng thấp trên bậc thang hiện hữu, thì càng nằm dưới sự kiểm soát của ý chí bạn. Nhưng ý niệm hợp tác với ơn phúc càng trở nên chủ động, thì nó càng có ý nghĩa của một sinh thành. Yếu tố chủ chốt do đó sẽ là việc chấp nhận với lòng biết ơn tặng phẩm vừa tiếp nhận và khiêm nhường ý thức rằng không nên gán bất cứ điều gì “sinh thành” cho một mình công trạng của người thụ hưởng, dù sự hợp tác này là điều kiện ắt phải có.
Phẩm trật làm thành hướng về sinh thành là một phẩm trật khá dài cho tới khi ta với tới đỉnh sinh thành, một đỉnh không còn bóng dáng làm thành đâu nữa. Đỉnh đó chính là mối liên hệ hiện hữu giữa Chúa Cha và Chúa Con trong Chúa Thánh Thần. Chân lý cao siêu này, cao siêu đến độ thường được tôn kính bằng cách bái gối khi đọc Kinh Tin Kính, hoàn toàn nằm bên ngoài phạm vi khiêm tốn của bài này. So sánh với nó, việc Nhập Thể, một sinh thành so với mọi hoạt động ta đã kể ra từ trước đến nay, chỉ là một làm thành.
Điều đặc biệt có tính soi sáng là ý niệm sinh thành so với làm thành trong lãnh vực thân mật, tư riêng. Trong khi tình yêu là một sinh thành (nó không phải là một hành vi thuần túy của ý chí, nhưng là một ơn phúc cho không), thì việc ôm ấp của vợ chồng lại chỉ là một làm thành; nhưng việc ôm ấp ấy rõ ràng là một sinh thành so với việc chu toàn các bổn phận thực tiễn. Một trong các điều diệu kỳ trong lãnh vực đầy huyền nhiệm này là vợ chồng, khi ôm ấp nhau, đã mở rộng đường chào đón một cuộc thụ thai có thể có. Việc thụ thai này có xẩy ra hay không không thuộc quyền năng của vợ chồng; vì thế, đứa con bao giờ cũng là một hồng phúc. Nhưng quyền năng tiêu cực của con người thì hoàn toàn vượt quá quyền năng sáng tạo của họ: con người rất dễ ngăn cản việc thụ thai, nhưng họ không bao giờ có thể bảo đảm được sự thành công của việc thụ thai.
Ý thức rằng những điều cao nhất và siêu phàm nhất đều là những điều được sinh thành, và con người ít có quyền kiểm soát hay không có quyền kiểm soát trực tiếp nào trên các điều sinh thành này, nên những ông Promehteus (1) tân thời đành biểu lộ thái độ thách thức của mình bằng cách khóac lác về khả năng tiêu cực của mình. Ngày nay, những ông Prometheus tân thời ấy đang tái đầu thai thành niềm kiêu hãnh nơi các nhà khoa học vô thần: chúng tôi không cần tới Thiên Chúa nữa.
Con người không thể sáng tạo theo nghĩa Thánh Kinh. Chỉ một mình Thiên Chúa mới có khả năng nói “hãy có” và một hữu thể mới sẽ từ hư không bước vào hiện hữu. Con người hiện đại chỉ biết nói “đừng có” và ra tay tiêu diệt bào thai và cả thế giới nữa. Các phương tiện giết người hàng loạt hiện nay nhiều và tinh xảo đến độ không còn gì chúng không làm được: một thực tế hết sức hãi hùng.
Cái khả năng tiêu cực ấy chính là cách tạo vật thách thức trả đũa. Ta không biết liệu có kẻ điên khùng nào sẽ ra tay tiêu diệt vũ trụ này hay không. Nhưng thái độ ngạo mạn ấy đang bén rễ rất sâu vào lãnh vực sinh sản; mọi phương tiện ngừa thai nhân tạo đang chứng minh cao vọng của con người muốn làm chủ sự sống của mình và càng ngày càng không chịu lệ thuộc vào ơn phúc.
Nhiều năm trước, việc thụ thai nhân tạo đã thông dụng; việc kếp hợp có ý nghĩa biểu tượng sâu sắc giữa người chồng và người vợ hiện đang được thay thế bằng thủ tục y khoa trong phòng thí nghiệm. Sinh phẩm đang được loại bỏ và được thay thế bằng chế phẩm, bằng điều do con người làm thành. Thủ tục tầm thường chán ngắt, không còn gì là huyền nhiệm và thi ca, đã loại bỏ hết những giây phút diễm lệ của kinh nghiệm nhân bản.
Hành vi nhân bản đã bị thay thế bằng thủ tục phòng thí nghiệm, hoàn toàn vô bản vị, hoàn toàn làm ngơ phẩm giá những con người nhân bản. Được thụ thai trong lòng một người đàn bà là nhân bản. Trở thành sản phẩm của một phản ứng hóa học trên một chiếc đĩa là phi nhân bản; nó là sự nhục mạ cả Đấng Tạo Dựng lẫn tạo vật từ công trình khoa học kia phát sinh. Nó gần như một khạc nhổ vào mặt Đấng Hóa Công. Bất chấp sản phẩm ấy có lợi điểm nào, nó vẫn bị tước mất phẩm giá sơ đẳng nhất của con người.
Ngày nay, các khoa học gia khoác lác rằng họ có thể “làm ra” một trẻ thơ. Kế hoạch của Thiên Chúa là một sinh thành; nhưng ngày nay, con người đã thu gọn nó chỉ còn là một tác thành, một tạo thành. Ai trong chúng ta không tự hào và sung sướng được nghe nói mình là hoa trái của một mối tình cao cả giữa cha và mẹ? Ai trong chúng ta không bực mình khi nghe nói mình được sản xuất trên một cái đĩa như một thí nghiệm khoa học với mục đích duy nhất để chứng tỏ quyền lực của con người trên vật chất? Mọi người đều đồng thanh nhất trí nói lên: chúng tôi phản đối việc bị trở thành sản phẩm của phòng thí nghiệm. Chúng tôi là những ngôi vị.
Người ta chứng minh được sự cao cả của con người trong tư cách ngôi vị là nhờ khả năng họ biết cộng tác với ơn thánh, với những con người nhân bản khác, hay với các tài năng họ từng được phú ban. Đặt tác thành trên sinh thành, đặt tự lập trên hiệp thông, kiểm soát trên tiếp nhận là bác bỏ phẩm giá con người trong tư cách nhân vị.
Đã đến lúc ta phải ý thức được sự kiện này là chủ nghĩa duy tục đang gây chiến đối với mầu nhiệm siêu nhiên vĩ đại: Chúa Kitô được sinh ra mà không phải tạo thành. Không có sự trợ giúp của Thiên Chúa, con người không thể sản sinh. Các tạo vật kiêu căng đang cho là mình chiến thắng nhờ việc công bố chiến thắng của tạo thành đối với sinh thành; họ cho là mình đang nắm quyền điều khiển và không cần sự trợ giúp của ơn trên.
Họ hãy ý tứ: con người hiện đại phải quay trở về với Thiên Chúa, nếu không chân trời của họ chỉ là một mầu u tối.
Phỏng dịch bài “Victory of Factum over Genitum” của Alice von Hildebrand, đăng trong InsideCatholic.com ngày 9 tháng 6 năm 2010.
Thiên Chúa là Đấng vĩnh cửu và là Đấng dựng nên trời và đất, dù bản kinh tiếng Anh không dùng chữ “creator” (dựng nên) nhưng dùng chữ “maker” (làm nên). Lối dịch của bản tiếng Anh rõ ràng là không thỏa đáng bởi lẽ trong khi con người có thể làm được nhiều sự, nhưng họ không thể và sẽ không bao giờ dựng nên được cái gì cả, nếu dùng chữ này theo nghĩa Thánh Kinh. Chỉ một mình Thiên Chúa có thể tạo dựng được mà thôi. Ý niệm “tạo dựng” vì thế không thể nào quan niệm được nếu không có mạc khải Thánh Kinh; trước đó, nó không có trong tâm trí con người. Cuốn đối thoại vĩ đại của Platông, tựa là Timaeus, đã hùng hồn chứng minh sự kiện ấy. Aristốt cũng đã vật lộn nhiều với vấn nạn này, và giải đáp tốt nhất của ông là nhìn nhận tính vĩnh cửu của thế giới. Hai cột trụ trí thức của tư tưởng Phương Tây trước thời Chúa Kitô này quả đã vật lộn một cách vô vọng với một một nan đề mà nếu chỉ với lý trí trần trụi, không được ai trợ giúp, họ không tài nào có thể giải đáp được.
Bác thợ mộc dùng gỗ làm (factum) ra chiếc bàn. Một công nhân xây dựng cần gạch, vữa, và xi-măng, để xây nên cái nhà... Nhưng bác thợ mộc không phải chỉ ráp mấy miếng gỗ lại với nhau; có một sự khác biệt giữa việc làm ra một chiếc bàn và việc làm ra một chiếc bàn đẹp. Trường hợp thứ nhất chỉ là một việc làm ra đơn thuần (a pure factum); trường hợp thứ hai bao hàm một việc sinh ra (a genitum), một cuộc hạ sinh có tính nghệ thuật, một cuộc chín muồi đầy huyền nhiệm trong tim óc, rồi thể hiện ra bên ngoài. Người đầu bếp có óc sáng tạo sẽ phối hợp một cách tài tình nhiều thành phần khác nhau để “cho ra đời” một món ăn tuyệt khẩu… Trong đó, ta thấy có dáng dấp một óc tìm tòi nhằm tâm linh hóa một hoạt động vật lý. Khâu đường gấu áo là một factum (làm thành); nhưng thực hiện đường ren (lace) là một genitum (sinh thành). Dọn một chiếc bàn lộng lẫy và một bữa ăn tinh tế không phải chỉ là để thoả mãn các nhu cầu sinh học. Cũng vậy, mục đích đệ nhất đẳng của căn nhà là che chở người ở trong căn nhà ấy khỏi nắng nôi, mưa gió, tuyết giá. Nhưng vì là nơi ngụ cư của những con người nhân bản, căn nhà phải trở thành tổ ấm, một nơi dành cho thân mật ấm cúng, nơi diễn ra mọi biến cố lớn của cuộc nhân sinh: yêu thương, ra đời, từ giã cõi đời, hân hoan, đau khổ…
Con người bán khai có nhiệm vụ bảo toàn sự sống còn của con người trong một thế giới đầy thù nghịch. Con người lúc ấy được gọi là homo faber (người thợ). Khi các nhu cầu thiết yếu đã được cung ứng, một trách vụ mới liền xuất hiện. Đó là việc phải nuôi dưỡng cái hồn và điều hướng tầm nhìn của nó lên cao hơn. Các sáng tạo nghệ thuật, các thành tựu khoa học, các trước tác của các tư tưởng gia vĩ đại đâu phải chỉ là những vật được làm thành hay được tạo thành, những facta; chúng chính là những genita, những vật được sinh ra, được sinh thành. Một yếu tố sáng tạo, tâm linh đã trổ sinh và biến hoạt động vật lý thành một đứa con, một genitum.
Đàng khác, điều được coi như một sinh thành ở bình diện này có thể chỉ là một làm thành ở bình diện cao hơn. Việc làm ra chiếc bàn là một làm thành, nhưng việc làm thành này có thể là một sinh thành so với việc rửa cầu tiêu. Việc viết bản tường trình về phiên họp của Quốc Hội nhất định là một làm thành so với việc sáng tác một bài thơ, nhưng rõ ràng là một sinh thành nếu so với việc sao chép một bản văn viết tay.
Một làm thành càng thấp trên bậc thang hiện hữu, thì càng nằm dưới sự kiểm soát của ý chí bạn. Nhưng ý niệm hợp tác với ơn phúc càng trở nên chủ động, thì nó càng có ý nghĩa của một sinh thành. Yếu tố chủ chốt do đó sẽ là việc chấp nhận với lòng biết ơn tặng phẩm vừa tiếp nhận và khiêm nhường ý thức rằng không nên gán bất cứ điều gì “sinh thành” cho một mình công trạng của người thụ hưởng, dù sự hợp tác này là điều kiện ắt phải có.
Phẩm trật làm thành hướng về sinh thành là một phẩm trật khá dài cho tới khi ta với tới đỉnh sinh thành, một đỉnh không còn bóng dáng làm thành đâu nữa. Đỉnh đó chính là mối liên hệ hiện hữu giữa Chúa Cha và Chúa Con trong Chúa Thánh Thần. Chân lý cao siêu này, cao siêu đến độ thường được tôn kính bằng cách bái gối khi đọc Kinh Tin Kính, hoàn toàn nằm bên ngoài phạm vi khiêm tốn của bài này. So sánh với nó, việc Nhập Thể, một sinh thành so với mọi hoạt động ta đã kể ra từ trước đến nay, chỉ là một làm thành.
Điều đặc biệt có tính soi sáng là ý niệm sinh thành so với làm thành trong lãnh vực thân mật, tư riêng. Trong khi tình yêu là một sinh thành (nó không phải là một hành vi thuần túy của ý chí, nhưng là một ơn phúc cho không), thì việc ôm ấp của vợ chồng lại chỉ là một làm thành; nhưng việc ôm ấp ấy rõ ràng là một sinh thành so với việc chu toàn các bổn phận thực tiễn. Một trong các điều diệu kỳ trong lãnh vực đầy huyền nhiệm này là vợ chồng, khi ôm ấp nhau, đã mở rộng đường chào đón một cuộc thụ thai có thể có. Việc thụ thai này có xẩy ra hay không không thuộc quyền năng của vợ chồng; vì thế, đứa con bao giờ cũng là một hồng phúc. Nhưng quyền năng tiêu cực của con người thì hoàn toàn vượt quá quyền năng sáng tạo của họ: con người rất dễ ngăn cản việc thụ thai, nhưng họ không bao giờ có thể bảo đảm được sự thành công của việc thụ thai.
Ý thức rằng những điều cao nhất và siêu phàm nhất đều là những điều được sinh thành, và con người ít có quyền kiểm soát hay không có quyền kiểm soát trực tiếp nào trên các điều sinh thành này, nên những ông Promehteus (1) tân thời đành biểu lộ thái độ thách thức của mình bằng cách khóac lác về khả năng tiêu cực của mình. Ngày nay, những ông Prometheus tân thời ấy đang tái đầu thai thành niềm kiêu hãnh nơi các nhà khoa học vô thần: chúng tôi không cần tới Thiên Chúa nữa.
Con người không thể sáng tạo theo nghĩa Thánh Kinh. Chỉ một mình Thiên Chúa mới có khả năng nói “hãy có” và một hữu thể mới sẽ từ hư không bước vào hiện hữu. Con người hiện đại chỉ biết nói “đừng có” và ra tay tiêu diệt bào thai và cả thế giới nữa. Các phương tiện giết người hàng loạt hiện nay nhiều và tinh xảo đến độ không còn gì chúng không làm được: một thực tế hết sức hãi hùng.
Cái khả năng tiêu cực ấy chính là cách tạo vật thách thức trả đũa. Ta không biết liệu có kẻ điên khùng nào sẽ ra tay tiêu diệt vũ trụ này hay không. Nhưng thái độ ngạo mạn ấy đang bén rễ rất sâu vào lãnh vực sinh sản; mọi phương tiện ngừa thai nhân tạo đang chứng minh cao vọng của con người muốn làm chủ sự sống của mình và càng ngày càng không chịu lệ thuộc vào ơn phúc.
Nhiều năm trước, việc thụ thai nhân tạo đã thông dụng; việc kếp hợp có ý nghĩa biểu tượng sâu sắc giữa người chồng và người vợ hiện đang được thay thế bằng thủ tục y khoa trong phòng thí nghiệm. Sinh phẩm đang được loại bỏ và được thay thế bằng chế phẩm, bằng điều do con người làm thành. Thủ tục tầm thường chán ngắt, không còn gì là huyền nhiệm và thi ca, đã loại bỏ hết những giây phút diễm lệ của kinh nghiệm nhân bản.
Hành vi nhân bản đã bị thay thế bằng thủ tục phòng thí nghiệm, hoàn toàn vô bản vị, hoàn toàn làm ngơ phẩm giá những con người nhân bản. Được thụ thai trong lòng một người đàn bà là nhân bản. Trở thành sản phẩm của một phản ứng hóa học trên một chiếc đĩa là phi nhân bản; nó là sự nhục mạ cả Đấng Tạo Dựng lẫn tạo vật từ công trình khoa học kia phát sinh. Nó gần như một khạc nhổ vào mặt Đấng Hóa Công. Bất chấp sản phẩm ấy có lợi điểm nào, nó vẫn bị tước mất phẩm giá sơ đẳng nhất của con người.
Ngày nay, các khoa học gia khoác lác rằng họ có thể “làm ra” một trẻ thơ. Kế hoạch của Thiên Chúa là một sinh thành; nhưng ngày nay, con người đã thu gọn nó chỉ còn là một tác thành, một tạo thành. Ai trong chúng ta không tự hào và sung sướng được nghe nói mình là hoa trái của một mối tình cao cả giữa cha và mẹ? Ai trong chúng ta không bực mình khi nghe nói mình được sản xuất trên một cái đĩa như một thí nghiệm khoa học với mục đích duy nhất để chứng tỏ quyền lực của con người trên vật chất? Mọi người đều đồng thanh nhất trí nói lên: chúng tôi phản đối việc bị trở thành sản phẩm của phòng thí nghiệm. Chúng tôi là những ngôi vị.
Người ta chứng minh được sự cao cả của con người trong tư cách ngôi vị là nhờ khả năng họ biết cộng tác với ơn thánh, với những con người nhân bản khác, hay với các tài năng họ từng được phú ban. Đặt tác thành trên sinh thành, đặt tự lập trên hiệp thông, kiểm soát trên tiếp nhận là bác bỏ phẩm giá con người trong tư cách nhân vị.
Đã đến lúc ta phải ý thức được sự kiện này là chủ nghĩa duy tục đang gây chiến đối với mầu nhiệm siêu nhiên vĩ đại: Chúa Kitô được sinh ra mà không phải tạo thành. Không có sự trợ giúp của Thiên Chúa, con người không thể sản sinh. Các tạo vật kiêu căng đang cho là mình chiến thắng nhờ việc công bố chiến thắng của tạo thành đối với sinh thành; họ cho là mình đang nắm quyền điều khiển và không cần sự trợ giúp của ơn trên.
Họ hãy ý tứ: con người hiện đại phải quay trở về với Thiên Chúa, nếu không chân trời của họ chỉ là một mầu u tối.
Phỏng dịch bài “Victory of Factum over Genitum” của Alice von Hildebrand, đăng trong InsideCatholic.com ngày 9 tháng 6 năm 2010.